Hüseyin Özkök-17 Ocak 2026 Suudi Arabistan, imajını spora yaptığı milyarlarca euro yatırımlarla parlatıyor.

 Suudi Arabistan, 50 milyar eurodan fazla bir yatırımla imajını düzeltmeye çalışırken 25'ten fazla spor dalında nüfuz satın alıyor. Oysa sporcular, otoriter devletin değerlerinden çok farklı değerleri temsil ediyorlar.

Çöl devleti Suudi Arabistan'da tek bir nehir bile yok, yaz sıcaklıkları 50 derecenin üzerine çıkıyor ve alkol tüketimi neredeyse tüm vatandaşlar için kesinlikle yasak.

Ve yine de burada, golf yıldızları yemyeşil sahalarda vuruş yapıyor, serbest stil kayakçılar 500 ton yapay kardan yapılmış rampaların üzerinden atlıyor ve dünyanın en iyi dart oyuncuları yarışıyor; üstelik dart turnuvalarında birçok seyirci için bir iki içki genellikle deneyimin bir parçası oluyor.

Hükümet neden hiçbir şekilde spor geleneği olmayan bir ülkeye sporcular getiriyor? Ve paralar tam olarak nereye gidiyor?

Danimarka Spor Araştırmaları Enstitüsü'nün "Oyunu Oyna" (Play the Game) girişimi, spor dünyasında demokratik değerleri teşvik ediyor. Bu girişim, Suudi Arabistan'ın spor yatırımlarının boyutunu nicelleştirmeyi amaçlıyor. Bunu yapmak için araştırmacılar, Suudi Arabistan şirketlerinin ve kuruluşlarının web sitelerini, haberleri ve sosyal medya paylaşımlarını inceledi. Girişim 2024 yılının başından bu yana 910 Suudi Arabistan sponsorluğu tespit etti ve devlet şirketlerinin iş anlaşmaları için kullandığı karmaşık yapıları ortaya çıkardı.

Verilerde kaydedilen yatırımlar 25'ten fazla spor dalını kapsıyor. Dünyanın en popüler sporu olan futbol, ​​açıkça odak noktası. Hükümet ayrıca boks, motor sporları ve karma dövüş sanatları (MMA) gibi geleneksel olarak erkek egemenliğindeki sporlara da yoğun yatırım yapıyor.

Milyarlarca dolarlık yatırımlar, Suudi Arabistan'ın özel sektörünü güçlendirmeyi ve çeşitlendirmeyi amaçlayan "Vizyon 2030"un bir parçası. Suudi Arabistan, emtia ticaretinin yanı sıra spor ve eğlence alanında da küresel bir güç merkezi olmayı hedeflemekte.

Dünyanın en iyi yarış pilotlarının, tenis oyuncularının ve dövüş sporcularının cazibesi, aynı zamanda vahim insan hakları ihlallerinin üzerini örtmeyi amaçlamakta. Suudi Arabistan'da kadın ve erkek eşit değil. Azınlıklar baskı altında. İfade özgürlüğü yok. LGBTQ+ hakları krallık genelinde suç sayılmakta. Bu adaletsizliklere dikkat çeken aktivistler ve gazeteciler uzun hapis cezalarına ve hatta ölüme mahkum edilmekteler. İdam sayısı son 30 yılın en yüksek seviyesinde.

Veliaht Prens Muhammed bin Salman yönetimindeki Suudi liderliği bu gerçeği gizlemeye kararlı görünüyor. Bonn'daki Ortadoğu ile iş birliği yapan Uygulamalı Bilimler Merkezi'nde siyasi analist olan Sebastian Sons, Deutschlandfunk radyosuna şunları söylüyor: "Burada spor, Suudi Arabistan'ı modern ve çekici bir ülke olarak sunmak için yumuşak güç aracı olarak kullanılıyor." Amaç iki yönlü: spor yıldızlarının gösterisiyle ülke halkını eğlendirmek, yatıştırmak ve insan hakları ihlallerine yönelik uluslararası eleştirileri etkisiz hale getirmek.

Salman'ın iktidarı nasıl ele geçirdiği ve görünüşe göre İstanbul'da gazeteci Cemal Kaşıkçı'nın öldürülmesini ve parçalanmasını emrettiği (Suudi Arabistan'ın reddettiği) hakkındaki haberler yerine, dikkatler futbol sahalarına, boks ringlerine, binicilik turnuvalarına ve bisiklet yarışlarına çevriliyor. En iyilerin en iyisine ve en pahalısına. Çünkü Suudi Arabistan’ın bunu karşılayacak gücü var.

Bütün bunlar, spor yoluyla imaj düzeltme (sportswashing) olarak adlandırılıyor. Otoriter bir rejim, popüler ünlülere para ödeyerek onların tanıtımını yapar ve hayranlarının ülkeyi şiddet ve adaletsizlik yerine heyecan verici müsabakalarla ilişkilendirmesini sağlar.

Örneğin Lionel Messi'yi ele alalım: Arjantinli futbolcu turizmi teşvik ederek milyonlar kazanıyor. Messi'nin sosyal medya hesapları Suudi Arabistan gezilerini tanıtıyor ve bir reklam kampanyasında ülke hakkındaki sözde yanlış önyargıları ortadan kaldırıyor. "Çölden başka bir şey yok", "orada yapılacak hiçbir şey yok", "kapalı kültür"? Messi, bir futbol topu kullanarak bu zihinsel engelleri bir videoda yıkıyor.

Futbol dünyasında, çöle taşınma fikri uzun süre küçümsendi. İspanyol Dünya Kupası şampiyonu Xavi'nin 2016'da Barcelona'dan Katar'a transfer olmasının ardından, Portekizli Avrupa şampiyonu Cristiano Ronaldo onu eleştirdi. Oysa Ronaldo'nun kendisi de iki yıldan fazla bir süredir Riyad'da bir çöl kulübünde oynuyor. Henüz büyük bir şampiyonluk kazanmadı, ancak 100'den fazla gol attı.

Vahhabi krallığı, Madeira'lı süperstar için özellikle kesenin ağzını açıyor. Ronaldo'nun yıllık 200 milyon euro maaş aldığı ve bunun kısmen devlet sponsorluğu parasıyla finanse edildiği söyleniyor: Kulübü Al-Nassr'ın çoğunluk hissesi devlete ait.

Suudi Arabistan'ın harekete geçmek için baskı altında hissettiği anlaşılıyor: Önceki yıllarda Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri spor yatırımlarında önemli bir liderlik sergilemişti. Dubai, Emirates markalı formalar ve stadyumlar tasarladı, Abu Dabi milyarlarca dolarlık devlet yatırımıyla Manchester City'yi en üst düzey kulüp haline getirdi ve Katar, Paris Saint-Germain'i satın alarak FIFA Dünya Kupası'na ev sahipliği yaptı.

Petrol üreten ülkeler, en pahalı yıldızların yer aldığı en göz alıcı görüntüler için ve fosil yakıt rezervleri tükendiğinde en iyi ekonomik zemini oluşturmak için yarışıyorlar.

Suudi Arabistan hala dünyanın en büyük petrol ihracatçısı. Ancak ülke, zenginlik kaynakları kurumadan önce yeni gelir kaynakları geliştirmek için elinden gelen her şeyi yapıyor.

Suudi Arabistan'ın egemen varlık fonu olan ve Salman'ın başkanlığını yaptığı Kamu Yatırım Fonu (PIF), bu misyonun başlıca aracı. 1970'lerin başlarında kurulduktan hemen sonra ulusal kalkınma projelerini finanse etmek için kullanıldı; bugün ise uluslararası yatırımlar da yapıyor. Tüm spor sponsorluk anlaşmalarının üçte birinden fazlası artık PIF'ten kaynaklanıyor.

Ancak, tüm sponsorluklar doğrudan PIF tarafından yürütülmüyor. Yaklaşık 300 değişik sponsorlukta, fonun hisse sahibi olduğu bir girişim veya iştiraki söz konusu. PIF'in yatırımları oldukça çeşitli. Büyük ölçekli yerel inşaat projelerinden ve finans ve oyun sektörlerindeki şirketlerden "SnowBlast KSA" kış sporları etkinliğine kadar uzanmakta.

Devlete ait petrol şirketi Aramco, motor sporları da dahil olmak üzere spor dünyası için bir diğer önemli finansman kaynağı. 2021'den beri her yıl Cidde'de Formula 1 Grand Prix'si düzenleniyor. Ancak Aramco sadece Formula 1'e sponsor olmakla kalmıyor; aynı zamanda iki gençler serisi ve elektrikli yarış serisi Formula E'ye de sponsorluk yapıyor. Dahası, petrol devi Aston Martin takımının da isim sponsoru. Bu anlaşmanın Aramco'ya yılda 75 milyon dolara mal olduğu bildiriliyor.

Ödenen meblağlar yalnızca istisnai durumlarda kamuoyuna açıklanıyor. Örneğin, 2018'de Formula E, Riyad'da yıllık bir sokak yarışı düzenleme sözü verdi. Karşılığında 260 milyon dolar ödendi. Bir snooker turnuvası için yapılan on yıllık sözleşme 33 milyon dolara mal oldu. Ve PIF, ABD PGA Turu ve Avrupa DP Dünya Turu'na karşı bir saldırı olarak yaklaşık beş milyar dolar harcadı: golf oyuncularını golf camiasından uzaklaştıran kendi golf turunu kurdu.

İngiliz sivil toplum kuruluşu Grant Liberty, Suudi Arabistan'ın 2023 yılına kadar olan spor yoluyla imaj düzeltme çabalarının toplam değerinin 50 milyar dolardan fazla olacağını tahmin ediyor.

Kamu Yatırım Fonu (PIF) portföyünü genişletmeye devam ediyor. Eylül 2025 sonunda, devlet varlık fonu, Trump'ın damadı Jared Kushner ile birlikte, FIFA serisi, Formula 1 simülasyonları ve klasik oyun "The Sims" ile tanınan oyun devi EA'yı satın aldı.

Muhammed bin Salman iktidara geldiğinden beri Suudi Arabistanlı kadınlara daha fazla hak tanınmış olsa da (örneğin, 2018'de katı kıyafet kuralları gevşetildi), Uluslararası Af Örgütü, evlilik, boşanma ve miras hukuku gibi birçok alanda hâlâ erkek bir akrabaya bağlı olduklarını belirtiyor.

İnsan hakları örgütü Freedom House, Suudi Arabistan Krallığı'nı "özgür olmayan" olarak değerlendiriyor ve endeksinde ülkeye 100 üzerinden sadece 9 puan veriyor.

Loujain Al-Hathloul gibi kadın hakları aktivistleri bu adaletsizliklere karşı seslerini yükseltmeye devam ediyor. Uzun hapis cezaları ve seyahat yasaklarıyla cezalandırılıyorlar. Ölüm cezası, gazetecilere karşı bile giderek daha sık uygulanıyor. İki yüksek profilli davanın ardından yapılan uluslararası protestolar bunu değiştirmek için hiçbir şey yapmadı. Örneğin, Cemal Kaşıkçı'nın öldürülmesinden dört yıl önce, Suudi Arabistanlı blog yazarı Raif Badawi, liberal yazılar yazdığı için on yıl hapis ve bin kırbaç cezasına çarptırılmıştı.

Birçok spor takımı ve derneği, tüzüklerinde demokratik değerleri ve sosyal sorumluluğu esas alıyor. Ancak bu açıklamalar, Suudi Arabistanlı sponsorlarının davranışlarıyla sıklıkla çelişmekte. Birçok sporcu ve federasyon temsilcisi, Suudi ödemelerini güvence altına almak için büyük çaba sarf etmekteler.

Örneğin, Avustralyalı kadın bisiklet takımı "Liv AlUla Jayco", adında Tayvanlı bir şirketin markası olan ve kendisini kadınlar için kadınlar tarafından üretilen bir marka olarak tanıtan Liv adını taşıyor. Ortak sponsor ise, kadınların kurumsal ayrımcılığa maruz kaldığı bir ülkede devlet kurumu olan Suudi Arabistan "AlUla Kraliyet Komisyonu.”

Aston Martin Formula 1 takımı, web sitesinde cinsiyet eşitliği ve LGBTQ+ konularına değinerek, "yaş, cinsiyet, cinsiyet kimliği, etnik köken, cinsel yönelim, din, dünya görüşü veya engellilik ayrımı gözetmeksizin" çeşitlilik içeren bir ekibi olduğunu belirtiyor. Suudi Arabistan'da eşcinsel ilişkiler ise hala yasa dışı.

Newcastle United da benzer bir denge kurma çabası içinde: Suudi Arabistan'ın kulübü devralması, kuzey İngiliz kulübünün taraftarlarını heyecanlandırırken, eleştirel sesler de yükseliyor. Kulüp içindeki bir LGBTQ+ taraftar kulübü, sahiplik değişikliğiyle ilgili endişelerini kamuoyuna açık bir şekilde dile getirirken, aynı zamanda Suudi Arabistan'da daha fazla hoşgörüye doğru bir kayma umuyor. Newcastle taraftar kulübü "NUFC Fans Against Sportswashing", kulübün Suudi Arabistan'a ait olduğu ülkede muhaliflerin ve gazetecilerin idam edilmesine de değindi.

Premier Lig, yeni kulüp sahipleri için kurallarını sıkılaştırdı. İnsan haklarını ihlal eden hiç kimsenin artık bir kulübü devralmasına izin verilmeyecek. Kural değişikliği, Suudi Arabistan'ın Newcastle'ı devralmasının bir sonucuydu. Ancak, münferit protestolar dışında, çoğu taraftar yeni kulüp sahiplerini kabullendi ve geçen Mart ayında Lig Kupası zaferiyle 70 yıl sonra ilk yerel şampiyonluğu kutladı.

Dünya futbolunun yönetim organı FIFA ve başkanı Gianni Infantino, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Salman ile de yakın ilişkiler sürdürüyor. Aramco, ABD, Meksika ve Kanada'da düzenlenecek FIFA Dünya Kupası'nın resmi sponsoru. Suudi Arabistan petrol şirketi ayrıca Brezilya'da düzenlenecek 2027 Kadınlar Dünya Kupası'na da sponsorluk yapıyor. Yüzden fazla kadın futbolcu, Gianni Infantino'ya açık bir mektup yazarak Aramco ile olan sponsorluk ortaklığının acilen sona erdirilmesini talep etti. Infantino bunu reddetti.

Hemen iki ay sonra, Suudi Arabistan'a 2034 FIFA Dünya Kupası ev sahipliği hakkı verildi. Başka hiçbir spor turnuvası, FIFA Dünya Kupası'na ev sahipliği yapmak kadar prestij ve öneme sahip değil. Suudi Arabistan bunun için milyarlarca dolar ödemeye hazır.

2034 FIFA Dünya Kupası'nın Suudi Arabistan çölünde düzenlenmesi planlanıyor ve hazırlıklar devam ediyor. Bazıları etkileyici mimariye sahip on beş stadyum planlanıyor; bunlardan dördü zaten inşa edildi.

Proje, Katar'daki Dünya Kupası'na çarpıcı bir benzerlik gösteriyor. Binlerce göçmen işçi, bu devasa proje için çöl sıcağında çalışıyor. Katar organizasyon komitesi ve FIFA, Dünya Kupası inşaat çalışmalarıyla bağlantılı 40 ölüm vakasını doğrulamıştı.

Katar'daki Dünya Kupası, bir yandan kahverengi-gri çöl fonunda devasa stadyumların görüntülerini, diğer yandan da tarihin en heyecan verici Dünya Kupası finallerinden birini geride bıraktı. Kupa töreninde, Katar Emiri, zafer kazanmış ve ardından şaşkına dönmüş Lionel Messi'yi geleneksel bir Arap kıyafetiyle giydirmişti. Kariyerinin en önemli anında Messi, Katar yöneticileri tarafından sahiplenildi.

Emir, sporun en büyük sahnesini kendi amaçları için kullanmasına izin verilirken, FIFA katılımcı ülkelerin kaptanların kol bantlarında kendi siyasi mesajlarını sergilemelerini yasakladı ve bunun yerine "Ayrımcılığa Hayır" gibi sloganlar içeren kol bantları dağıttı.

Kaynaklar: Play The Game ve Der Spiegel

Tweet

Tweetle                      Paylaş                        Paylaş