Dr. Lale Orta – 29 Ocak 2012

Futbolun ortaya çıkış tarihi kesin olarak belirlenememekle birlikte,  Milattan 2500 yıl önce Çin’de askerlerin, futbol oyununa benzer bir biçimde eğitim yaparak, Orta Asya Türk topluluklarında (Tsang kentinde) kız ve erkeklerden oluşan karma takımlar halinde “ayak topu” oynadıkları yazılı kaynaklarda belirtilmektedir.  

Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ı Lugat-üd Türk isimli eserinde de adı geçen “Tepük” adlı oyunun, Anadolu’da 14.yüzyıl döneminin özellikleri ve kuralları çerçevesinde oynandığı belirtilmektedir. Her ne kadar eski Türk topluluklarında futbola benzer oyunların olduğuna ilişkin bazı kayıtlar olsa da, bunlar günümüz futbolundan oldukça farklıdır.

İngiltere’ye futbolun, Roma İmparatoru Marcus Aurelius döneminde (M. S. 161–180) Britanya Adası’na ayak basan Roma lejyon­ları tarafından getirildiği anlaşıl­maktadır. Adayı egemenlikleri altına alan Ro­malılar, bilmeden bü­yük bir coşkuyla seve­cekleri bir sporu da ar­mağan etmişlerdir. Fut­bolun İngiltere'deki ilk yıllarına dair bildiğimiz, fut­bol maçlarının fes­tivallerde ve dinsel kutlamalarda oynan­dığıdır. İstilacı Roma orduları­na karşı M.S. 217 yılında kazanılan zaferin yıldönümü, Derby diye anılan yerde, futbol maçlarıyla ironik bir biçimde kutlanırdı. İngilizler, Romalılardan kurtuluşlarını "Derby" adını verdikleri yerde oynadıkları futbol maçlarıyla kutlamayı gelenek haline getirdiler. Futbol, Britanya Adası’nda çok yaygınlaştı. Oyunlar köyler­den şehirlere doğru yayıldı­ğında, ilkel ve kaba bir nitelik taşıdığı için kav­galar çığırından çık­mış olmalıdır ki, gençlerin olumsuz etkileneceği düşüncesiyle futbol oynanması, İngiltere Kralı II. Edward tarafından 1314 yılında yasakladı. Londra Be­lediye Başkanı Nicholas Farndon, el ilanı ile futbolu yasaklayan ilk şehir oldu. Yasaklamalar futbol sevgisinin önüne geçemeyince, bu ilk yasağı 1331’de III. Edward, 1388’de ise IV. Henry’nin yasakları takip etti.

Eski Türklerin futbolu ile başlangıç döneminde İngilizlerin oynadıkları oyun arasında büyük bir farklılık vardı; zira Türklerde topa elle vurmak yasaktı. Eski İngiliz futbolunda oyun el ile de oynanabiliyordu. O zamanın futbolundaki başlıca özellik, topu kapanın bir daha bırakmaması ve mücadelenin çok sert olmasıydı.  O dönemin İngiliz futbolu günümüzde de oynanan Amerikan futboluna çok benzemektedir.

İngiltere’nin sosyo-ekonomik gelişmesine paralel bir biçimde, futbolun 16. ve 18. yüzyıllar arasında sadece alt sosyal sınıflar arasında oynandığını, ekonomik bakımdan güçlü tabakaların bu oyuna itibar etmediklerini tespit ediyoruz. 19. yüzyıl, başından itibaren İngiltere Sanayi Devriminin getirdiği zenginliklerin yavaş yavaş geniş halk kesimlerinde yaygınlaşmaya başladığı, hatta okullaşmanın da hızlandığı bir zaman dilimidir. 19. Yüzyıl başlarında futbol özellikle okullarda büyük bir canlanma göstermiştir. Bu dönemde, futbolun gü­nümüzdeki biçimine kavuş­masını daha çok İngiltere'deki halk okulları ve üniversite­ler sağlamıştır. Futbolun okullarda yaygınlaşmasını takiben, futbol oyununun kurallara bağlanma gereksinimi ortaya çıkmıştır.

Futbol organizasyonları, öncelikle futbolun kurallara bağlanıp bir oyun olarak ortaya çıkışından sonra gelişme göstermiştir. Oyun kuralları ile ilgili değişiklikler 19. yüzyılın ikinci yarısında şekillenmeye başlamıştır. Günümüzdeki biçimiyle futbolun şekillenmesinde Cambridge Üniversitesi öğrencilerinin önemli bir rolü olmuştur. Çünkü günümüzdeki futbol oyun kurallarının temeli, 1848 yılında İngiltere’nin Cambridge Üniversitesi’nde atılmıştır. Her ne kadar futbolun İngiltere’de başlayıp başlamadığı tartışılsa da, Dünyada ilk futbol örgütleri bu ülkede oluşturulmuştur.

Dünyada ilk modern futbol kulübü 1855 yılında, ilk futbol federasyonu da 1863 yılında İngiltere de kurulmuştur. 1866 yılında İngiltere, İskoçya, Galler ve İrlanda Futbol Federasyonlarının bir araya gelmesiyle ilk “Uluslararası Futbol Birliği Kurulu” olan “International Football Association Board (IFAB)” kurulmuştur. Futbol kurallarını düzenleme ve değiştirme yetkisi günümüzde de IFAB’a aittir.

1871 yılında oynanmaya başlanan “İngiltere Federasyon Kupası (FA Cup)”, Dünyanın en eski futbol organizasyonudur. İngiltere Federasyon Kupasının düzenlenmesi ve maçların eleme sistemiyle oynanması diğer ülkelere de örnek olmuştur. Dünya futbolunun ilk büyük organizasyonu olan ve “Kral Kupası” adıyla da anılan “İngiltere Federasyon Kupası”nı 1872 yılında ilk kez Wanderers takımı kazanmıştır.

İlk milli futbol karşılaşması İngiltere ile İskoçya arasında 1872 yılında oynanmıştır. Futbolun İngiltere Adalarından taşıp Avrupa’ya yayılmaya başlaması üzerine; 1874’de Almanya’da, 1875’de Hollanda’da, 1876’da Danimarka’da, 1882’de İsviçre’de, 1890’da Çekoslovakya’da 1894’te Avusturya’da, 1895’te Macaristan’da ve birçok ülkede futbol oynanmaya başlamıştır. 1895 yılında İngiltere’de kadınlardan oluşan takımlar arasında ilk futbol karşılaşması yapılmıştır.

1879 yılından itibaren futbolun tüm dünyada meslek haline gelmesine yönelik çalışmalar yine İngiltere de uygulanmaya başlanmıştır. 1880’lere gelindiğinde, İn­giltere’de futbol işçi sınıfının en önemli eğlencesi olarak görü­lmektedir. Bu dönemde, şehirler ve bölge­ler arasında maçlar yapılmaya başlanmıştır. Popülerlik arttıkça işin ör­gütlenmesi de hızlanmış ve 1881 yılında “İngiltere Futbol Ligi” kurulmuş fakat düzenli olarak maçlar, ilk kez 1888 yılında “İngiltere Futbol Ligi” adı al­tında, 12 takımın katılımıyla yapılmıştır.

1889 yılında, Danimarka ve Hollanda Futbol Federasyonları, 1893 yılında ise Amerika Kıtası’ndaki ilk Futbol Federasyonu Arjantin’de kurulmuştur.

1901 yılında, Futbol tarihinde Sheffield-Tothenham arasında oynanan İngiltere Federasyon kupası final karşılaşmasını ilk kez 110.802 kişi izleyerek büyük bir katılım sağlanmıştır.

21 Mayıs 1904’te futbolun yönetici kuruluşu olan FIFA (Uluslararası Futbol Federasyonları Birliği), 7 ülkeye bağlı spor birlikleri tarafından Paris’te kurulmuştur. Merkezi Zürih’te olan ve Dünya futbolunun yönetici kuruluşu olan FIFA futbolda, uluslararası maçların ve turnuvaların düzenlenmesi konusunda en yetkili organdır. FIFA yönetmeliklerine aykırı olarak hiçbir ülke müsabaka düzenleyemez ve uluslararası müsabakalara katılamazlar. FIFA, sonraki yıllarda kıtalar bazında da Konfederasyonlarını kurarak, tüm Dünya ülkeleri üzerindeki hâkimiyetini ve iletişimini sağlamıştır. FIFA’nın yönetimsel etkinlikleri, genellikle futbolun Dünya çapında tanıtımına, kalkınma projelerine ve maç organizasyonlarına ilişkindir.

1905 yılında Uluslararası Futbol Birliği Kurulu (IFAB) FIFA ’ya bağlanmıştır.

1906 yılında Kıtalararasında ilk milli futbol karşılaşması, Güney Afrika ile Brezilya Milli takımları arasında oynanmış ve maçı, Güney Afrika 5–0 kazanmıştır.

“Olimpiyat Oyunlarında Futbol”, resmi olarak 1908 yılında Londra Olimpiyatları ile başlamış ve ilk Olimpiyat Futbol Şampiyonu İngiltere olmuştur. 1912 yılında Stocholm’de düzenlenen Olimpiyat Oyunlarında İngiltere Danimarka’yı 4-2 yenerek ikinci kez Olimpiyat şampiyonluğunu kazanmıştır.

1913 yılında Asya kıtasındaki “ilk uluslararası futbol maçı” Filipinler’le Çin arasında yapılmıştır.

1927 yılında Macaristan, Çekoslovakya, Avusturya ve Yugoslavya ülkelerinin birinci ve ikinci takımlarının katıldığı ve o dönemin Avrupa’da en büyük futbol turnuvası olan “Mitropacup” (Merkezi Avrupa Kupası) oynanmaya başlamıştır.

1928 yılında, Amsterdam’da yapılan FIFA kongresinde, uluslararası karşılaşmaların artması üzerine, uluslararası şampiyona yapılması ve bu şampiyonanın Olimpiyat Oyunları arasında dört yılda bir oynanmasına karar verilmiştir. Böylelikle, tüm Dünya ülkelerinin organizasyona katılımı ve futbolun daha çok yaygınlaşmasına olanak sağlanmıştır. Tüm Kıtaların katılımıyla Ülke Federasyonlarının ulusal takımları düzeyinde, dört yılda bir düzenlenen ve Dünyanın en büyük spor organizasyonlarından biri olan “Dünya Kupası” (Jules Rimet Kupası), FIFA tarafından ilk kez 1930 yılında Uruguay’da yapılmıştır. İlk kupa finaline 13 takım katılırken, 1942 ve 1946 yıllarında savaş nedeniyle Dünya Kupası maçları yapılamamıştır. 1930 yılında düzenlenen ilk Dünya Kupası’nda ön eleme müsabakaları oynanmadan doğrudan final müsabakaları oynatılmıştır. Kupanın bütün ülkelere açık olmasına karşın, finaller yalnızca 13 ülkenin katılımı ile oynanmıştır.

1948 yılında “Uluslararası Gençler Futbol Turnuvası” Londra’da düzenlenmiştir. Turnuvanın ilk şampiyonu İngiltere olmuştur. Turnuva, 1980 yılından itibaren “18 Yaş Altı Avrupa Şampiyonası”; 2000 yılından itibaren de “19 Yaş Altı Avrupa Şampiyonası” ismiyle düzenlenmektedir.

15 Haziran 1954 tarihinde, Avrupa Futbol Federasyonları Birliği (UEFA) İsviçre’de kurulmuştur. Kurulduğu zaman 25 üye federasyonu bulunan UEFA’nın, günümüzde 53 üyesi bulunmaktadır. Avrupa Kıtası’nda bulunan ülke federasyonlarının bağlı bulunduğu UEFA, uluslararası futbol organizasyonlarına 1955 yılında başlamıştır. UEFA tarafından düzenlenen futbol organizasyonları, ulusal ve kulüp takımları düzeyindedir.

1955–1956 sezonunda Avrupa Futbol Federasyonları Birliği (UEFA) tarafından, “Avrupa Şampiyon Kulüpler Kupası” düzenlenmiştir. Kupanın ilk final maçı 13.06.1956 tarihinde Paris’te Real Madrid ile Stade de Reims arasında oynanmış ve Real Madrid maçı 4–3 kazanmıştır. UEFA tarafından Şampiyon Kulüpler Kupasının düzenlenmesinden 36 yıl sonra, bir kez daha devrim niteliğinde olan ikinci karar alınmıştır. UEFA; 1991–1992 sezonunun bir bölümünde “Mini Lig” çerçevesinde ilk kez düzenlediği bir uygulamanın ardından, 1992–1993 sezonundan itibaren “UEFA Şampiyonlar Ligi”ni başlatmıştır.

1955–1956 futbol sezonunda UEFA Kupası düzenlenmiştir. 1971 yılına kadar bu kupa “Fuar Şehirleri Kupası” adı altında oynanmıştır. 1972 yılından itibaren kupanın adı “UEFA Kupası” olarak değiştirilmiştir. 1999–2000 sezonunda, UEFA Kupası’nı ilk kez Türkiye’den Galatasaray Futbol Takımı kazanmıştır. 2009 yılında UEFA Kupası’nın Şampiyonlar Ligi standartlarına erişmesi için köklü bir takım statü değişikliklerine gidilmiş ve 2009–2010 sezonundan itibaren “UEFA Avrupa Ligi” adı altında düzenlenmeye başlanmıştır.

1958 yılında UEFA tarafından “Avrupa Milli Takımlar Kupası” adı altında başlatılan “Avrupa Futbol Şampiyonası” ilk düzenlendiği yılda katılımın az olması nedeniyle beklenen ilgiyi bulamamıştır. Paris’te 10 Temmuz 1960 tarihinde oynanan final karşılaşmasında, Yugoslavya’yı 2–1 yenen Sovyetler Birliği kupanın ilk sahibi olmuştur.

1960-1961 Futbol Sezonunda ilk kez düzenlenen “Avrupa Kupa Galipleri Kupası”nı İtalya’nın Fiorentina takımı kazanmıştır. Avrupa Kupa Galipleri Kupası 1999/2000 futbol sezonundan itibaren kaldırılarak UEFA Kupası ile birleştirilmiştir.

1960 yılında ilk kez Avrupa Kıtası şampiyonu ile Güney Amerika Kıtası şampiyonu arasında oynanan “Avrupa-Güney Amerika Kupası” düzenlenmiştir. 1980 yılına kadar maçlar, şampiyon takımların ülkelerinde iki maç üzerinden oynanırken, o tarihten sonra Japonya’nın Tokyo kentinde yapılmıştır. “Toyota Kupası” olarak da bilinen Avrupa-Güney Amerika Kupası, 2005 yılında yerini “FIFA Dünya Kulüpler Kupası”na bırakmıştır.

1965–1978 yılları arasında, “Amatörler Turnuvası” 4 kez düzenlenmiştir. Avusturya, İspanya, Batı Almanya ve Yugoslavya takımları kupayı kazanmışlardır.

1972 yılında “Avrupa Şampiyon Kulüpler Kupası Şampiyonu” ile “Kupa Galipleri Kupası Şampiyonu” “UEFA Süper Kupa” için ilk kez karşılaşmış ve ilk kupayı Hollanda’nın Ajax takımı kazanmıştır. 1999-2000 sezonunda UEFA Şampiyonu Galatasaray, Şampiyonlar Ligi Şampiyonu Real Madrid’i yenerek “UEFA Süper Kupa’yı kazanan ilk Türk takımı” olmuştur.

1976 yılında, “21 Yaş Altı Avrupa Şampiyonası”  düzenlenmiştir. 2 yılda bir organize edilen Şampiyona’yı Yugoslavya takımı kazanmıştır.

1977 yılında ilk defa düzenlenen “Dünya Ümitler Kupası”nı Sovyetler Birliği Ümit Milli Takımı kazanmıştır.

1977 yılında Tunus’ta “FIFA Dünya Gençler Şampiyonası” yapılmıştır. Afrika’da düzenlenen ilk FIFA organizasyonu olan bu şampiyona iki yılda bir yapılmaktadır. FIFA, 1981 yılında turnuvanın adını “20 Yaş Altı Dünya Gençler Şampiyonası” olarak değiştirmiştir.

1980 yılında, “16 Yaş Altı Avrupa Şampiyonası” düzenlenmiştir. 2001–2002 sezonunda Şampiyona’nın adı “17 Yaş Altı Avrupa Şampiyonası” olarak değiştirilmiştir. 1993–1994 ve 2004–2005 sezonlarında Türkiye 2 kez Avrupa Şampiyonu olmuştur.

1982 yılında ulusal takımlar düzeyinde başlatılan “Avrupa Kadınlar Futbol Müsabakaları” 1989 yılında “Avrupa Kadınlar Futbol Şampiyonası” adını almıştır.

1991 yılında ilk kez “Kadınlar Dünya Kupası Finali” Çin Halk Cumhuriyeti’nde düzenlenmiştir. Amerika Birleşik Devletleri kadın futbol takımı ilk Dünya Şampiyonu olmuştur.

1995 yılında, “UEFA İntertoto Kupası” 60 takımın katılımıyla ülkelerin ulusal liglerinin bitmesinin ardından başlatılmıştır. Müsabakalar sonunda, 3 takım UEFA kupasına katılma hakkını elde etmiştir. UEFA İntertoto Kupası müsabakaları, belki de finali, şampiyonu ve kupası olmayan tek futbol organizasyonu olmuştur. UEFA Intertoto Kupası, 2008-2009 sezonunda kaldırılmıştır.

1997 yılında, Avrupa (UEFA) ve Afrika (CAF) Konfederasyonları tarafından, dört takımın katılımı ile 17 yaş altı seviyesinde “UEFA Meridyen Kupası” futbol festivali çerçevesinde Lizbon’da düzenlenmiştir. İki yılda bir organize edilen Meridyen Kupası, son kez 2007 yılında Barselona’da düzenlenmiştir.

1997–1998 sezonunda, “UEFA 18 Yaş Altı Avrupa Kadınlar Şampiyonası” başlatılmıştır. Her yıl organize edilen kupanın ilkini Danimarka takımı kazanmıştır. 2001–2002 sezonundan itibaren adı “UEFA 19 Yaş Altı Avrupa Kadınlar Şampiyonası” olarak değiştirilmiştir.

Uluslararası Futbol Federasyonları Birliği (FIFA) ve Avrupa Futbol Federasyonları Birliği (UEFA) tarafından, geçmişten günümüze kadar düzenlenen futbol organizasyonlarından bazıları günümüzde aynı isimle devam ederken, bazılarının isimleri ve/veya statüleri değiştirilmiş ya da tamamen kaldırılmıştır. FIFA ve UEFA tarafından günümüzde düzenlenen, milli takımlar ve kulüpler seviyesindeki futbol organizasyonları şunlardır:

FIFA tarafından düzenlenen milli takımlar seviyesindeki futbol organizasyonları:

• FIFA Dünya Kupası 
• FIFA 20 Yaş Altı Dünya Kupası
• FIFA 17 Yaş Altı Dünya Kupası
• FIFA Salon Futbolu Dünya Kupası
• FIFA Plaj Futbolu Dünya Kupası
• Erkekler Olimpiyat Futbol Turnuvası
• Gençlik Olimpiyat Futbol Oyunları
• FIFA Konfederasyon Kupası

FIFA tarafından düzenlenen kulüpler seviyesindeki futbol organizasyonları:

• FIFA Dünya Kulüpler  Kupası
• Blue Stars/FIFA Gençlik Kupası

FIFA tarafından düzenlenen kadın milli takımlar seviyesindeki futbol organizasyonları:

• FIFA Kadınlar Dünya Kupası
• FIFA 20 Yaş Altı Kadınlar Dünya Kupası
• FIFA 17 Yaş Altı Kadınlar Dünya Kupası
• Kadınlar Olimpiyat Futbol Turnuvası
• Genç Kızlar Olimpiyat Futbol Oyunları

UEFA tarafından düzenlenen milli takımlar seviyesindeki futbol organizasyonları:

• UEFA Avrupa Şampiyonası
• UEFA 21 Yaş Altı Şampiyonası
• UEFA 19 Yaş Altı Şampiyonası

• UEFA 17 Yaş Altı Şampiyonası
• UEFA Gençler Bölgeler Kupası (Bölgesel Amatör Karmalar)

UEFA tarafından düzenlenen kulüpler seviyesindeki futbol organizasyonları:

• UEFA Şampiyonlar Ligi
• UEFA Avrupa Ligi
• UEFA Süper Kupa

UEFA tarafından düzenlenen milli takımlar seviyesindeki kadın futbol organizasyonları

• UEFA Kadınlar Şampiyonası
• UEFA 19 Yaş Altı Kadınlar Şampiyonası
• UEFA 17 Yaş Altı Kadınlar Şampiyonası

UEFA tarafından düzenlenen kulüpler seviyesindeki kadın futbol organizasyonları:

• UEFA Kadınlar Şampiyonlar Ligi

FIFA ve UEFA tarafından düzenlenen futbol organizasyonlarının tarihsel gelişimi, detaylı bir şekilde çalışmamızın II. ve III. bölümlerinde yer alacaktır.                                                   

KAYNAKLAR

ORTA, L. (1993),  Türk Spor Teşkilatı İçinde Futbol Hakemliği Statüsü, Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.

ORTA, L. (2000), Dünyada ve Türkiye’de Futbol Organizasyonları-Analitik Bir Yaklaşım, Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul.

www.fifa.com

www.uefa.com{jcomments on}

Tweet

Tweetle                      Paylaş                        Paylaş