Tuğrul Akşar/ 1 Eylül 2013 

Günümüzde bütün sportif etkinlikler ve organizasyonlar artık çok önemli bütçelerle organize ediliyor.

Bu bağlamda bakıldığında şüphesiz ki, Dünyanın en önemli, en değerli ve en pahalı sportif organizasyonu olarak karşımıza Olimpiyat oyunları çıkıyor. Aynı zamanda, bu organizasyonu düzenleyebilmek, ülkeler için çok büyük bir prestij meselesi.  Her dört senede bir, bu etkinliğe aday iddialı şehirler, hükümetleri aracılığıyla sonraki olimpiyat oyunları’na ev sahipliği yapmak için sıkı bir yarış içerisine girerler.  Yine, 2020 Olimpiyatları için de böylesi bir yarış gündemde.

2020 Yaz Olimpiyatları için Uluslararası Olimpiyat Komitesi  7 Eylül 2013’te, bu etkinliğin Madrid, Tokyo ve İstanbul’dan hangisinde düzenleneceğine karar verecek.

Olimpiyat Düzenlemek Pahalı Bir İş

Olimpiyatlar sayesinde o ülke, oyunların yapılacağı kente metrosundan konaklama yerlerine, spor komplekslerinden iletişim alt yapısına kadar  bir çok alanda ciddi alt yapı yatırımları yapıyor.  Bu yatırımlar  için Milyar Euro’lara varan devasa bütçelere ihtiyaç duyuluyor.  Bu yatırım harcamalarının kısa vadede bir istihdam yaratma etkisi olsa da, daha çok altyapı modernizasyonu gibi uzun vadeli yatırımların geri dönüşü uzun yılları gerektiriyor.

Nitekim yapılan araştırmalar, Montreal 1976 Olimpiyat Oyunları’nın finansmanının geri ödemesinin  tam 30 yıl sürdüğünü ortaya koyuyor.

2000 Sydney Olimpiyatları’ndan 7 sene sonra yapılan bir analizde, ‘dolaylı faktörler’ de katıldığında, Avustralya ekonomisine olan net zararının 2 milyar dolar olduğu hesaplanmış.

Yine 2004 Atina olimpiyatlarının devlete maliyeti  yaklaşık 8,9 Milyar Euro’ya ulaşmıştı. Ne yazık ki, Yunan ekonomisi daha sonar bu maliyetlerin altından kalkamadı ve beklenen getiri ile gerçekleşen getiri arasında ciddi farklar oluştu.

2008’de  Pekin’deki Olimpiyatlara Çin hükümetinin yaptığı 38 milyar dolar civarındaki müthiş harcama çok büyük sosyal tepkiye sebep olmuştu.  Sadece  finansal açıdan bakıldığında Pekin’da 38 Milyar dolar harcama yapılarak gerçekleştirilen 2008 Pekin olimpiyatlarının, kısa ve orta vadede ekonomiye ciddi bir katkısının olmadığı yapılan araştırmalarla ortaya çıktı.  

Yine, 2012 Londra Olimpiyatlarının mali portresi de 19 Milyar dolara ulaştı. İngiliz yetkililerin yaptığı açıklamalar, Londra Olimpiyatlarının ekonomide beklenen gelişmeye ulaşamadığını ortaya koyuyor.

Buradan da çıkan sonuç şu ki: Olimpiyatların dışsal pozitif etkileri dikkate alındığında, bu oyunların ekonomiye her zaman dolaylı net bir katkı sağladığını, söylemek mümkün görünmüyor.

Olimpiyat Düzenlemek Karlı Bir İş mi?

Bu çalışmaların sonucuna göre genel olarak: Olimpiyatların ekonomik etkisi aslında düzenlendiği ülkenin ekonomik ve sosyal gelişmişliği ile doğrudan ilişkili. Gelişmiş ekonomilerde yüksek maliyetler, bu yatırımlar için çok ciddi harcamalar gerektirirken, daha az gelişmiş ekonomilerde maliyetler nispeten daha düşük olduğu için katlanılan maliyetler görece daha düşük olabilmektedir. Etkinliğin getirisi açısından bakıldığında da, gelişmişliğin sahip olduğu yüksek standartlar,  o ekonomiyi ciddi bir getiri üstünlüğüne ulaştırırken,  diğer ülkeler katlandıkları maliyetlerin üzerinde gelir yaratabilmekte zorlanmaktadırlar. 

Bununla birlikte Olimpiyat harcamaları, eğer o ülke yüksek işsizlik oranına sahipse ve ciddi ekonomik bir darboğazda bulunuyorsa, olimpiyat evsahipliğinin o ülke ekonomisinde bir yükselişe neden olma olasılığı da yüksek görünüyor. Ancak, olimpiyatlarla alt yapısı ve çehresi değişen kentlerin ileriki yıllarda 1992 Barcelona Olimpiyatları örneğinde olduğu gibi turizmde ciddi bir rekabet üstünlüğüne ulaşma ihtimali de bulunuyor.

Bugün ekonomik olarak yaşadıkları sıkıntı ve darboğazlar göz önüne getirildiğinde, İspanyol hükümetinin Madrid’i aday göstermesinin arka planında da bu gerçek yatıyor olabilir.

Bugüne kadar düzenlenen olimpiyatlar içerisinde Montreal (1972), Atlanta (1996), Seul (1988), Sydney (2000), Atina (2004) ve Pekin (2008) olimpiyatlarının tamamında evsahibi ülkenin ekonomik zararı, ekonomik kazancından çok daha büyük oldu.

Olimpiyattan Sonra Atina İflas Etti!

Şüphesiz ki, sadece olimpiyat maliyetleri Yunan ekonomisini bugünkü durumuna getirmedi ama, bu oyunu düzenlemek için katlanılan maliyetler, Yunan ekonomisinin çöküşünü daha da hızlandırdı.

Atina Olimpiyatı konusundaki çalışmalarıyla ünlü Girit Üniversitesi profesörü Minas Samatas, 2012 Londra Olimpiyat oyunları öncesi yaptığı açıklamada, 2004 Atina Olimpiyatı’nın ülkeyi daha sonra derin bir ekonomik buhrana sürükleyecek bir yük getirdiğini ve olimpiyat güvenliği için çıkarılan sözde anti-terör yasalarıyla sivil özgürlüklerin büyük ölçüde budandığını kaydetmişti. Olimpiyat masraflarının neden olduğu bütçe açığı 2004 yılında ülkenin gayrisafi hasılasının yüzde 6.1’ine ulaştı. Yani Euro-Bölgesi limitlerinin iki katında fazlasına. Yunanistan’ın masraflarına kaynak bulmak için yapılan kamusal borçlanma da 2004 için öngörülen 35 milyar doları aşarak 43 milyar dolara çıktı. Ülkenin milli borçları 2004 yılından itibaren katlanarak arttı ve 2010 yılında 469.8 milyar dolara (Bugün ise GSMH’nın yüzde 165’i) kadar yükseldi.

Sadece olimpiyat güvenliğine 1,5 milyar dolar harcandı. Şehirde güvenlik donanımının kurulması bile 300 milyon dolara maloldu. 11 milyon nüfuslu bir ülkenin 300 milyon dolar harcadığı ve tam bir fiyasko olan sistem olimpiyattan yıllar sonra bile etkin kullanilamadi.

Ekonomisinde ve makro göstergelerinde olumsuzluk bulunan ülkelerde, katlanılan yüksek maliyetli olimpiyat harcamalarının, orta ve uzun vadede gerçek bir istihdam sağlayamamasının yanısıra, ekonomiye ilave bir katmadeğer yaratamaması, o ülkelerin ekonomilerindeki olumsuz gidişi tetikleyen bir özeliğe sahip.

Olimpiyat Düzenleme Amacı Ülkelere Göre Değişiyor

Olimpiyatlara ev sahibi olmak, maliyetinin yanı sıra büyük bir prestij kaynağı ve tanıtım nedeni.

Günümüzde Olimpiyatlar büyük ölçekli dışsal etki yaratan bir ekonomik aktivite.  Bu nedenle, sporun show business’a evrildiği ve çok önemli gelirlerin yaratıldığı ülkelerde Olimpiyata talip olma gerekçeleri pratikte farklılıklar gösteriyor.

Özelikle gelişmiş ülkelerde yaratılan dışsal etki, var olan  genel ekonomik ve sosyolojik durum, alt yapı, ulaşım ve iletişimdeki büyük kolaylık, gelişmekte olan ülkelerin gerçekleştirdiği olimpiyatların dışsal etkisinden daha büyük bir katkı sağlıyor ekonomiye. Bu nedenle, gelişmekte olan ülkelerdeki olimpiyat düzenlemedeki temel amaç ve hedefler, gelişmiş ülkelrdeki amaç ve hedeflerden farklılıklar gösteriyor. Örneğin ülkemizde dış tanıtım ve prestij konusu ön plana geçerken, Londra bu işten daha fazla nasıl ilave gelir yaratılabileceğini hesaplıyor. 

Uzun Vadede Getiri Elde Edilebiliyor

Goldman Sachs tarafından hazırlanan bir raporda, 2012 Londra Olimpiyatları’nın İngiltere’nin 3. çeyrek GSYİH’sini yüzde 0.3-0.4 oranında yükselteceği tahmin ediliyor.  Ancak bu büyümenin kısa süreli bir harcama artışından gelmesi nedeniyle, Olimpiyat oyunlarının bitmiş olacağı 4. çeyrekte bu büyümenin büyük oranda geri alınacağı öngörülüyor. Yani kısa vadede olimpiyat GSYİH üzerinde önemli bir net artış sağlamıyor.

Uzun vadede ise, olimpiyatlar’ın tanıtım gücü sayesinde, şehir ve ülkelerin turizm ve yatırım gelirlerine olumlu etkisi olduğu düşünülüyor. 2008 Pekin ve 1992 Barselona Olimpiyatları sonrasında yapılan çalışmalar, bu anlamda önemli bir maddi katkıya işaret ediyor.

Bir diğer getiri, çok sayıda yeni tesisin, ev sahibi halkın kullanımına kalacak olması. Bu tesisler ve çok sayıda altyapı projesi, ev sahibi şehrin yaşam koşullarını ve cazibesini arttırarak konut fiyatlarında değerlenmeye yol açıyor. Örneğin 1984 Olimpiyatları’ndan sonra Los Angeles’ta konut fiyatları dört-beş sene içerisinde yakın bölgelere göreceli olarak yüzde 5-10 arasında daha fazla bir değer artışı elde etmişti.

Olimpiyatlar’ın, ev sahibi ülkelerin döviz kurlarını uzun vadede daha değerli hale getirdiği çalışmalarda ulaşılan ekonomik sonuçlar arasında. Ev sahibi ülkelerin olimpiyat oyunları’nın sonrasında dünya borsalarına göreceli olarak yükseliş sergiledikleri gözlemlenmiş.  

2,4 Milyar Dolar Planlandı 19 Milyar Dolar’a çıktı

2012 Londra olimpiyatlarını düzenleme hakkını kazanan İngiltere’de, 2005 yılında dönemin İngiltere Başbakanı Tony Blair, olimpiyatın ülkesine maliyetinin 2.4 milyar Euro olacağını açıklamış olmasına karşın, 1948 yılında Olimpiyata evsahipliği yapan ve birçok tesisi kullanılır durumda olan, altyapısı sağlam ve etkin bir toplu taşım sistemine sahip Londra’nın olimpiyat maliyeti resmi rakamlara göre 19 Milyar Dolar’a ulaştı. 

2004 Atina Oyunları’nın toplam 4,5 milyar Euro’ya mal olması planlanmış olmasına karşın, oyunların maliyeti €8,95 milyara ulaşmıştı.

Kısacası, Olimpiyat oyunlarına yapılacak harcamalarda planlanan ile gerçekleşen arasında büyük uçurumlar söz konusu. Olimpiyat evsahipliğindeki ‘öngörülerin’ tutmamasının en önemli nedeni ülkenin olimpiyata evsahipliğini öğrendiği yıl ile olimpiyatın başlaması arasında 7 yıl gibi oldukça uzun bir sürenin olması. Londra 2005 yılında 2012 Olimpiyatı evsahipliğini kazandığında İngiltere ekonomisi bugünkü krizi yaşamaya başlamamıştı. 

İstanbul’da İlave Bir Yatırıma Gerek Yok (mu?)

Bazı yetkililerin gazetelere yaptıkları açıklamalara göre “2020 Olimpiyat oyunları için İstanbul’da ilave bir yatırıma ihtiyaç olmadığı, 2-2,5 milyar Euro’luk ilave bir yatırımla bu işin kotarılacağı” belirtilmesine karşın, Başbakan yardımcısı Ali Babacan’ın Lozan’da Uluslararası Olimpiyat Komitesi üyelerine verdiği brifingde 2020 için yaklaşık 19,4 Milyar Dolarlık bir yatırım yapılacağını açıklamış olması da,  bu etkinliğin çok ciddi bir organizasyon olacağını ortaya koyuyor.

Sonuç

Yapılan çalışmalar gösteriyor ki, düzenlenen olimpiyatların mali külfeti, yarattıkları nimetlerin çok üstünde.  Genel olarak bu oyunlara harcanan devasa paralar, ev sahibi ülke ekonomilerine net bir ekonomik katkı sağlamıyor. Aksine, katlanılan yüksek maliyetler zaman içinde ekonomik gidişattaki olumsuzlukları daha da artırabiliyor, Atina örneğinde de gösterdiğimiz gibi  bir dizi olumsuz reaksiyona da neden olabiliyor. Bu bağlamda bir ülke için Olimpiyat düzenleme kararı almak, ekonomik bir karardan daha çok siyasi bir karar olarak önümüze çıkıyor.

Diğer yandan, olimpiyatlarla ilgili tüm sosyal ve ekonomik faydaları –ve maliyetleri– rakamlara dönüştürmenin kolay bir iş olmadığını burada bir kez daha yineleyelim.  Olayın ekonomik yönünün dışında orta ve uzun vadede sosyal fayda sağlayıcı özelliğinin de olması,  örneğin olimpiyatların, genç nüfusu spora teşvik ederek, o ülkenin bir spor ülkesi olması yolunda atımlar atılması ve uzun vadede bundan ekonomik ve mali anlamda bir gelir elde edilmesi stratejisi de, günümüzde show business’a dönüşmüş bulunan spor ekonomisinin yadsınamaz gerçeklerinden birisi olarak karşımızda duruyor. Biz sadece burada ancak ‘ölçülebilir’ kalemlerle bir olimpiyatın masrafını kurtarıp kurtarmadığını analiz edebiliyoruz.

Ancak, tüm bunlara karşın,  Türkiye bu konuda kararını verdi ve beşinci kez aday oldu. Üç kent içindeki şansı bana göre az olmakla birlikte, eğer IOC Olimpiyatları İstanbul’a verirse, izlenecek stratejide köklü bir revizyona gereksinim var.

Dünyanın en büyük 20 ekonomisi içerisinde yer alan Türkiye’nin, bu organizasyonu düzenleme hakkını kazanması durumunda, doğrudan gelir gider dengesinin ötesinde, olimpiyatların dolaylı ve uzun vadeli ekonomik ve sosyal getirilerinden maksimum fayda sağlayacak bir programa odaklanmalıyız. Bu oyunların Türkiye’nin bir spor ülkesi olması konusunda “tramplen” görevi yapmasına olanak verecek, uzun vadeli stratejik bir sosyo-ekonomik ve sportif gelişim planı hazırlanmasına katkı sağlayacak  bir yol haritası oluşturmalıyız. Ancak bu şekilde, bu oyunların nihai bilançosunu lehimize çevirebilir, İstanbul ve Türkiye’nin altyapı, tesisleşme, turizm, kültür, uluslararası alanda imajının güçlendirilmesi ve sportif başarıya ulaşılması gibi birçok alanda sahip olduğumuz potansiyeli harekete geçirebiliriz.{jcomments on}

Yararlanılan ve daha geniş bilgi için bakılabilecek linkler:

Cemal Tunçdemir, " Olimpiyat evsahipliğini kazanmak gerçekten kazandırıyor mu?",  http://t24.com.tr/yazi/olimpiyat-evsahipligini-kazanmak-gercekten-kazandiriyor-mu/6423

 Tolga Şener, "Olimpiyat Ekonomisi"  http://kafatopu.wordpress.com/arastirmalar/olimpiyatekonomisi/

Tweet

Tweetle                      Paylaş                        Paylaş