Tuğrul Akşar 27 Ekim 2014 1992’de UEFA’nın Şampiyonlar Ligi formatını değiştirmesiyle başlayan futbolun parasallaşma süreci, zaman içinde Avrupa futbolunda önemli bir parasal gelirin doğmasına yol açtı. Nitekim, 2000-2012 yılları arasında Avrupa futbolunun geliri % 171 artarak, 6.6 Milyar Euro’dan 17.9 Milyar Euro’ya ulaştı.[1]

Parasal gelir artışı, futbolun daha da finansallaşmasını beraberinde getirdi. Finansallaşan futbol kulüpleri, süreç içinde daha fazla kazanmak için birer sportif organizasyon olmaktan çıkıp borçlanma dahil her türlü riski alan birer ekonomik işletmeler (eko-sport örgütler) haline geldiler. Aşırı parasallaşma, kulüpler arasında kazanmak için her şeyi mubah gören, etik dışı yaklaşımların da filizlenmesine neden oldu.

Diğer taraftan, artan bu parasal gelir, UEFA’nın sportif organizasyonel yapısını ticari ve endüstriyel bir karaktere de dönüştürdü. Bu dönüşüm, doğal olarak UEFA’nın Avrupa ve Dünya futbolu üzerinde bir hegemonya kurmasına da olanak sağladı. Özellikle bu transformasyon sürecinde UEFA, Beş Büyük ligi (İngiliz Premier Lig, Alman Bundesliga, İspanyol La Liga, İtalyan Serie-A, Fransız Lig 1) merkez alan sportif, iktisadi ve mali rekabet koşularını yeniden belirleyerek, Avrupa ve Dünya futbolunu sportif, iktisadi ve mali olarak domine etmeye başladı.

UEFA Turnuvalarını Beş Büyük Lig Merkezli Organize Ediyor

Rekabetin yeniden belirlendiği endüstriyel dönüşüm sürecinde, UEFA diğer üye ülke federasyonlarını da merkezin periferisi olarak konumlandırdı ve rekabeti buna göre yeniden örgütledi.

Avrupa’nın periferisi konumundaki diğer liglerin rekabet açısından geride kalması, Avrupa futbol pastasının daha hızlı büyümesine olumsuz etki edebilirdi. Olası bu olumsuzluğun önüne geçebilmek için UEFA kulüpler bazında UEFA Kupası’nı, Milli takımlar bazında da Avrupa Futbol Şampiyonası’nı yeniden düzenleme yoluna gitti.

Merkezde (Beş Büyük Lig’de) endüstriyel dönüşüm dinamiklerine uygun mali ve idari yapılanmayı daha önce gerçekleştiren UEFA, diğer liglerin rekabetçi güçlerinin de gelişimine destek sağlayacak, yeni parasal gelir dağıtım modelleri geliştirdi. Futbolda rekabetin kalitesinin, rakibin gücüne bağlı olduğunu, bu nedenle parasal geliri artırabilmenin yolunun reytingden geçtiğini iyi bilen UEFA, gelir maksimizasyonu için bunun kaçınılmaz gereği olarak, her zaman pastanın önemli kısmını Beş Büyük ligin alabileceği, ama diğer taraftan da periferi liglerin de bu yarışma içinde var olmalarına olanak sağlayacak, bir futbol yapılanmasını gerçekleştirdi.

Avrupa Futbol Pastasının Yarısı Beş Büyük Lig’den

Nitekim, Deloitte’un son raporundaki verilere göre, 2012-13’te 19.4 milyar Euro büyüklüğündeki Avrupa futbol pastasından Beş Büyük Lig’in aldığı 9.3 Milyar Euroluk pay, toplam gelirin %48’ine ulaşıyor. Kalan %52’lik payı ise diğer 48 ülke ligi paylaşıyor. [2] Daha açık ifadeyle, Beş Büyük Lig’de, lig başına ortalama gelirden alınan pay %9.6 iken, periferi liglerde bu oran %1,8 civarında gerçekleşiyor. Bu durum, Avrupa futbolunda rekabetin, büyüklerin lehine haksız rekabete nasıl dönüştüğünü/dönüştürüldüğünü de net olarak bize gösteriyor.

UEFA’nın Ana Stratejisi Büyüklerin Lehine Haksız Rekabet Üzerine Kurulu

Platini itiraf etmese de, UEFA Beş büyük lig odaklılığında Avrupa futbol pastasının büyütülmesi stratejini destekleyen bir yaklaşımla futbolu sportif olarak yönetiyor, rekabeti buna göre kuruyor. Sözde ülke puanı ve takım katsayı sistemi kulüpler arasında rekabetin adil bir şekilde sürdürülmesi için, onların sıralamaya tabi tutulmasına olanak sağlayan bir sistem olarak UEFA tarafından uygulamaya alındıysa da, gerçekte olayın/niyetin hiç te böyle olmadığı, uygulama sonuçlarıyla açıkça ortaya çıktı.

1955 yılında başlayan ülke puanı, 1960'da uygulamaya alınan katsayı uygulamasıyla UEFA Avrupa futboluna farklı bir pencere açtı. 1979 yılından itibaren seribaşı uygulaması daha da yaygınlaştırıldı. Başlangıçta UEFA Kupası ve Şampiyon Kulüpler Kupası'nda adil olarak çalışan sistem, 1992'den itibaren UEFA tarafından farklılaştırılarak, finansal futbolun gelişimine uygun ortam hazırlayacak bir yapıya bütündürüldü ve bugün geldiğimiz sürecin sonunda, Seribaşı, Ülke ve takım katsayısı uygulaması öz itibariyle, merkez takımlarını koruyan ve kollayan bir katsayı sistemi haline geldi.

Seribaşı uygulaması, UEFA'nın finansallaşan futbol sistemini koruyan, küçüklerin büyüklere (olası) sürprizlerini ortadan kaldıran, büyüklerin daha baştan birbirlerini elimine etmelerine izin vermeyen, "show"un devam etmesi ve reytingi yüksek tutmak için, mutlak favorileri kollayan ve sürpriz sonuçları ortadan kaldıran bir strateji olarak karşımıza çıkıyor. Adeta endüstriyel futbolun varlığını idame ettirmeye, sistemi çalıştırmaya yarayan bir marş görevi görüyor. Her beş yılda bir yenilenen puan ve  katsayı sistemi, Seribaşı uygulamasını biçimlendiriyor. Aşağıdaki tablodan da görülebileceği üzere 2013-14 sezonunda UEFA Şampiyonlar Ligi'nde kulüpleri takım katsayısı uygulaması aracılığıyla dört gruba ayırmış durumda. Seribaşı sisteminin en önemli kullanım alanlarından birisini de, Şampiyonlar Ligi ve UEFA Avrupa Ligi ön eleme maçlarında görüyoruz. Milli takımlar bazında da yine bu uygulama aracılığıyla gruplar belirleniyor.

Bu bağlamda bu uygulama, Beş Büyük Lig lehine çalışan, rekabeti düzenleyen bir meknizma olarak işlevini sürdürüyor, haksız rekabeti koruyor ve kolluyor. Bu uygulama sayesinde futbolun gelirini daha da artırıp finansallaşmasını sağlayan UEFA, bu sistem aracılığıyla Avrupa  kulüpleri arasında dengesiz servet ve gelir transferinin gerçekleştirilmesini sağlıyor. UEFA’nın seribaşı uygulaması, Avrupa’nın periferisi konumundaki diğer liglerin Şampiyonlar Ligi’ne daha az takım göndermesine neden oluyor. Fonksiyonel bir uygulama da olsa, futbolda adil rekabeti ortadan kaldırıp haksız rekabetin kurumsallaşmasına payanda oluyor. Bu uygulamanın ayrılmaz bütünü konumundaki ülke katsayısı uygulamasıyla, Merkez liglerden üçer-dörder takım Şampiyonlar Ligi’ne giderken, diğer periferi liglerden Şampiyonlar Ligi’ne birer-ikişer takım gönderilmesi, UEFA'nın fair play anlayışıyla da çelişiyor. Bu uygulama sonuç itibariyle, merkez ile periferi ligler arasında rekabetin mali ve sportif anlamda giderek açılmasına neden oluyor.

Yukarıdaki tablodan da görülebileceği üzere, Beş Büyük Lig UEFA organizasyonlarına 7 ve altışar takım gönderirken, merkeze yakın semi-periferi ligler de altışar takımı UEFA şampiyonalarına gönderebilmekteler.

İstatistikler Hep Beş Büyük Lig’den Yana…Bu Bir tesadüf Olamaz!

Nitekim, Beş Büyük Lig’den son on yılda Şampiyonlar Ligi ve UEFA Avrupa Ligi’nde gruplara kalan takım sayısı, Lig başına yıllık ortalama 6 adet iken, periferi liglerden bu iki turnuvada gruplara kalan takım sayısı lig başına yıllık ortalama 0,86 adet. Daha ilginç ve dramatiği ise periferideki son 18 ligden hiçbir takım bu turnuvalara katılamamış. Yine aynı dönemde Beş Büyük Lig’in takımlarından %87’si, gruplardan çıkma başarısı gösterirken, prefieri lig takımlarının gruplardan çıkma oranı ise %1,76[3]

Bir başka ilginç veri de; kuruluşundan (1992’den) bu yana 22 Şampiyonlar Ligi finalinden sadece birisini periferiden (Portekiz Ligi'nden) bir takımın kazanmış olması (Porto-2004) ve yine son oniki yıllık süreçte Şampiyonlar Ligi’nde en fazla gelir elde eden 10 takım içinde periferiden takım bulunmuyor. Beş Büyük Lig takımları son on yılda Şampiyonlar Ligi’nden, takım başına yıllık ortalama 29.5 Milyon Euro parasal ödül kazanmış durumdalar.[4]

Finansal Polarizasyon Krize Yol Açıyor

UEFA’nın yönetimi ve denetimindeki bugünkü Avrupa futbol yapılanması, Johan Samuels’in de belirttiği üzere, “parasal gücün, futbola egemen olduğu”[5] bir sürece evrilmiş durumda. “Finansal polarizasyon, yani kulüpler arasındaki finansal kutuplaşma, bir yandan zengin kulüpler yaratırken, diğer taraftan da düşük bütçeli ve rekabet gücü zayıf kulüpler yaratıyor.”[6] Bu durum aslında, Doç.Dr.Kutlu Merih’in futbol ekonomisi literatürüne armağan ettiği, futbolun en önemli paradoksunu bize anlatıyor. Kutlu Merih paradoksuna göre: üstün finansal güç, rekabeti zayıflatıyor, bir süre sonra da bitiriyor. Rekabet için rakip gerekirken, büyükler lehine kurulan dengesiz rekabet, zaman içinde küçük kulüplerin futbol pastasından daha az pay almalarına ve buna bağlı olarakta bir süre sonra rekabet dışı kalmalarına yol açıyor.[7]

Futbolun geleceğini tehdit eden ve haksız rekabeti yücelten bu futbol anlayışı ve yapılanması, uzun vadede futbolun ölümü anlamına geliyor. Bugün UEFA’nın, önündeki en acil görev: merkez ve periferi ligler arasında dengesiz rekabeti minimize edecek, dengede rekabeti yüceltecek, sportif, mali ve iktisadi olarak dengeli bir yarışa olanak sağlayacak bir yapılanmayı yeniden kurmak olmalıdır. {jcomments on}

Tweet

Tweetle                      Paylaş                        Paylaş