Tuğrul Akşar- 2 Temmuz 2017 Süper Lig’de 2016-17 sezonunu Beşiktaş’ın şampiyonluğuyla tamamladık. Bu sezonda biz takımların sportif performans sonucu topladıkları puanlar ve bunun havuz gelirleri üzerinden istatistiki analizlerini yapacağız. Bu analizimiz üç bölümden oluşacak.

İlk bölüm, Puanlar bazında sportif performansa konu sportif rekabetçi dengeye yönelik analizimiz olacak. Bu analizde son üç yılın sportif performansı, yani takımların topladığı puanların dağılımına bakacağız. Son üç yılda Süper Lig’de kulüplerin topladıkları puanlar nasıl bir dağılım göstermiş ve buna bağlı olarak nasıl bir havuz gelirlerine ulaşılmış, bunların karşılaştırmalı analizlerini sizlerle paylaşacağız. Bunun için son üç yılın Lig tablosundaki puanları ve o yıllara ait havuz gelirlerini analizimize temel alacağız.

Bu tabloları da sizlerle aşağıda paylaşacağız. (Bu makalede göreceğiniz tabloların ve grafiklerin tamamı tarama ve araştırmalarımızla elde ettiğimiz ciddi veriler/veri setlerinden yararlanılarak oluşturulmuş hesaplamalar sonucunda elde olunmuş orijinal tablo ve grafiklerdir.) Şüphesiz ki, sporda/futbolda rekabetçi denge analizi başlı başına önemli bir konudur ve bu alana ilişkin C5 Rekabetçi Denge İndeksi, Herfindahl Rekabetçi İndeksi ve Lorenz Eğrisi gibi önemli enstrümanlar bulunmasına karşın, biz sadece puan bazında standart sapma hesaplamaları ve merkezi dağılım ölçme metotlarıyla, kısa bir analize girişeceğiz. (ilgilisi için bu konuda yapılmış geniş analizler, Kutlu Merih ile birlikte kaleme aldığımız Futbol Ekonomisi kitabımızda detayıyla yer almaktadır. Bkz. Sh. 356-398)

Standart sapma hesaplamalarıyla rekabetçi dengenin ve sportif performansın sadece bir yönüne bakabildiğimizi burada sizlerle paylaşalım. Toplam rekabetçi denge analizleri için daha farklı analizler de işin içine katılmalıdır. Ama bir genel bakış elde etmek açısından Standart Sapma bazlı puan ve gelir dağılımı analizi, bize yine de ligimizi oluşturan takımlarımızın rekabet düzeylerini ve sportif performanslarını göstermek bakımından anlamlı olacaktır.

İkinci bölümde havuz gelirlerinin dağıtımı bazında kulüplerin elde ettikleri parasal gelir ve buna bağlı oluşan sportif performansın değerlendirmesini yapacağız.

Üçüncü Bölüm ise Süper Lig’de var olan eşitsizliği ve toplam rekabetçi denge yetersizliği üzerinde duracağız.

I.Rekabetçi Denge Ve Sportif Performans Bakımından Puan Bazlı Standart Sapma Analizi

Bu analizdeki temel amacımız: Süper Lig’de toplanan puanlar nasıl bir dağılım gösteriyor? Bunların ortalamadan sapmaları ne durumda? Toplanan puanların standart sapmaları yıllar itibariyle nasıl bir gelişim göstermiş? Bunları baz alan bir istatistiki değerlendirme ve yorumlarda bulunacağız?

Aslında öz olarak söylemek gerekirse, son üç yılda Sportif performans ve havuz gelirlerinin dağılımı ne kadar rekabetçi olmuş? Toplanan puanlar ile elde olunan parasal gelirler ne kadar adil? Bu yapı ile rekabetçi denge nasıl kurulmuş ve mevcut rekabeti maksimize edebiliyor mu? Bu yapı sürdürülebilir mi? Var olan yapı Türk futbolunun kalitesini ve rekabet düzeyini yukarıya taşıyabilir mi? Bunların analizlerini elimizdeki somut verilere göre yorumlamaya çalışacağız.

Yöntem

Analizimizde iki temel alana odaklandık. İlki: sportif performansı gösteren puan analizimiz. İkincisi ise, toplanan puanlar karşılığı ulaşılan havuz gelirleri. Bu iki konuda analizimize baz oluşturması açısından son üç yılın, yani 2014-15, 2015-16 ve 2016-17 sezonlarına ilişkin sezon sonu oluşan puan sıralamalarını karşılaştırmalı analize tabi tuttuk. Öncelikle bu puanların yıllar itibariyle ortalamalarını aldık. Aynı, zamanda yıllar itibariyle standarttan ne kadar sapma olduğunu belirlemeye yönelik son üç yıla ilişkin toplanan puanların standart sapmalarını hesapladık. Bunları yaparken, o sezonda ulaşılan toplam puanı hesaplayıp, takım başına ortalama puanı belirledik. O yıl ve genel olarak üç yılın toplam puanların standart sapmalarını hesapladık. Yine, o sezona ait medyan puanı belirleyerek, bu puanın üzerinde ve altında kalan takımların puanlarını analiz ettik. Maç başına ortalama puanların yıllar itibariyle karşılaştırmasını yaptık.

Havuz gelirlerinin dağıtımını ise ayrı bir alan olarak analize tabi tuttuk. Bu analizimizde kullandığımız tabloları excel’de yıllar itibariyle, o yılın dağıtım kriterlerini baz alarak yeniden hesaplayıp analizimize baz yaptık. Bu bağlamda ilkin, sezon itibariyle toplam geliri belirleyip takım başına ortalama havuz gelirlerine ulaştık. Elde olunan gelirlerin standart gelirlerden yıllar itibariyle nasıl bir sapma gösterdiğini ortaya koyan standart sapmaları hesapladık. Sezon başına standart sapmayı 18 takım bazında genel olarak Süper Lig için genel olarak hesaplayıp yıllar itibariyle karşılaştırmasını yaptık. Sezon başına medyan geliri belirleyip bu gelir seviyesinin üzerinde ve altında kalan kulüplerin gelirlerini analizimize dahil ettik. Puan başına yıllar itibariyle havuz gelirlerinin takım bazında nasıl bir değişim gösterdiğini ortaya koyduk. Yine, havuz gelirleri dağılımında normal dağılımı bozan ilk altı kulübün gelirlerinin, toplam gelirlerinden ne kadar pay aldığını analiz ettik. Yine, üç büyük kulübün toplam gelirden aldıkları payların sezonlar itibariyle karşılaştırmalı analizini gerçekleştirdik. Bir başka önemli gösterge olan şampiyon takımın geliri ile son sırada yer alıp düşen takımın gelirler arasındaki çarpanı irdeledik. 

 Süper Lig’de Sportif Performans Ne Kadar Dengeli?

Son üç yılın sportif performansına baktığımızda, Süper Ligi Galatasaray’ın bir, Beşiktaş’ın da iki kez şampiyon bitirdiğini görüyoruz. 2014-15 sezonunu Galatasaray oynadığı 34 maçın sonunda 77 puanla tamamlarken, 2015-16 ve 2016-17 sezonlarını ise Beşiktaş 79 ve 77 puanla bitirerek şampiyonluğa ulaşmış.

Son üç sezonda Süper Lig takımlarının topladıkları puanların toplamı sırasıyla 834, 849 ve 851. Takım başına ortalama puan yıllar itibariyle 46.3, 47.2 ve 46.3 olarak gerçekleşmiş. Buna göre, maç başına takımların kazandıkları ortalama puan ise 1.36, 1.39 ve 1.40 civarında gerçekleşmiş. Son üç yılın takım başına ortalama puanı da 46,93 olarak görülüyor.

Tablo:1’den de görülebileceği üzere, Süper Lig’de son üç yılda takımların maç başına topladığı ortalama puan yıllar itibariyle, 1,36-1,39-1.39 olarak gerçekleşmiş. 2014-15 sezonuna göre maç başına ortalama puanda yükseliş var.

Son üç yılda Süper Lig’de Medyan puan ise 2014-15 sezonunda 40 puan iken, izleyen sezonlarda sırasıyla 45 ve 43 puan olmuş.

Puanların Standart Sapması Neyi Anlatıyor?

Buraya kadar Süper Lig’de takımların kazandıkları ortalama ve toplam puanlardan söz ettik. Oysa, puanların ne ölçüde dengeli bir dağıtım gördüğünü, standart sapma ile görebiliriz. Bir ligde takımların ve o ligin rekabet gücünü, takımların rekabetçi dengeden ne kadar uzaklaştıklarına bakarak karar verebiliriz. Rekabetçi bir ligde takımların puanları arasında derin uçurumlar olmaz. Eğer, takımlar arasında kopmalar varsa, bu ligde takımların kazandıkları puanların standarttan uzaklaştıklarını bize gösterir. Normal bir dağılımda takım puanları arasındaki farkların çok yüksek olması, o ligde kalite problemi olduğunu bize gösterir.

Rekabetçi denge açısından soruna yaklaşırsak, takımların aldıkları puan toplamlarının merkezden/dengeden uzaklaşması, takımlar arasında rekabetin azaldığını gösterir. Yani, bir takımın topladığı toplam puan, standarttan ne kadar uzaklaşırsa, standart sapma o kadar büyür. Bu da rekabetin orta ve uzun vadede ölümü anlamına gelir.

Peki, Standart sapmanın (biz buna rekabetçi dengeden uzaklaşma da diyebiliriz) büyük veya küçük olması neyi ifade eder? Normal bir dağılımda takım başına kazanılan puanların toplamı, normal dağılımdan uzaklaşırsa, bu ligde puan bazında hesaplanacak standart sapmanın büyüdüğünü anlarız. Yani, standart sapma büyüdükçe, ligde bazı takımların daha fazla, bazılarının ise daha az puan topladıkları anlaşılır. Futbol açısından bakıldığında, bu doğal karşılanabilir ancak, bunun da bir sınırı olmalıdır. Aksi, halde bir ligi domine eden takım sayısı azaldıkça, o ligin futbol kalitesi ve buna bağlı olarak reytingi düşer. Bu ise, uzun vadede sportif performansın gerilemesine neden olur. Ki, bu durum istenilen/beklenen bir durum değildir. Bu nedenle bir ligin rekabetçi dengesi, o ligin kalitesini belirler. Dengede rekabet arttıkça, rekabetçi denge yükselir.

Yukarıdaki verilerimizde de görüldüğü üzere, son üç yılda Süper Lig’de takımların topladıkları puan bazında standart sapma büyüyor. 2014-15 sezonunda 15,71 olan standart sapma, bir sonraki sezon biraz daha normalleşip küçülerek 14,55 puana gerilese de, 2016-17 sezonunda standart sapma tekrar 14,71 puana yükselmiştir. Son üç yılın ortalama standart sapması ise 14,99 puan olarak gerçekleşmiş durumda. Yani, Süper Lig’de normal puan dağılımı baz alındığında, takımlar arasında olması gereken standart puan dağılımından 14,99 puan daha fazla bir dengesiz dağılımın olduğu görülüyor. Bu dağılım Süper Lig’de oynanan futbolun kalitesi bakımından bize güvensizlik veriyor. Bu denli büyük standart sapma, takımlar arasında sportif rekabet gücü bakımından uçurumların olduğunu bize gösteriyor. Üç yılın ortalaması olan 14,99’luk bir standart sapma, yine son üç yılın ortalaması olan 46,93’lük ortalamanın neredeyse 1/3’üne karşılık geliyor.

Takımların sezon sonunda kazandıkları puanlarının, Süper Lig’deki merkezi puan dağılım ölçülerinden, yani aritmetik ortalamalardan ne kadar uzaklıkta olduğunu, gösteren Süper Lig Puan standart sapması bugün itibariyle kulüpler arasında dengesiz bir rekabetin olduğunu bize gösteriyor.  

Standart sapma ne kadar küçük çıkarsa, takımlar arasında dengesizliğin azaldığı, rekabetin maksimize olmaya başladığını söyleyebiliriz. Bu durum bize, Süper Lig’de takımların rekabet güçlerinin birbirine yakın olduğunu ve genel olarak rekabetin yolunda olduğunu gösterir. 

Standart Sapma Tam Olarak Neyi Anlatıyor? 

Aşağıdaki tablonun ortalama puandan farklar sütunu, bize kulüplerin ortalamadan + veya – yönde ne kadar saptıklarını gösteriyor. 2016-17 sezonu Süper Lig ortalama puanının 47,28 olduğunu dikkate aldığımızda, şampiyon Beşiktaş ortalamadan 29,72 daha fazla puan kazanırken, küme düşen Adanaspor’un ise ortalamadan 22,28 daha az puan kazandığını görüyoruz. Bu tabloya göre, standarta en yakın puanı 0,72 puan farkıyla Akhisarspor toplamış ve ligi yedinci sırada tamamlamış. 2016-17 sezonu itibariyle, Süper Lig’de puan standart sapmasının 14,71 puan olduğunu dikkate aldığımızda ise, merkezi dağılım ölçülerine göre ortalama puan farkı – olan kulüplerin puanlarına 14,71 olarak ilave yaptığımızda, düşen Adanaspor’un standarta yakın puanı (25+14,71= 39,71) yaklaşık 40 puan olarak hesaplanır. Veya bir başka anlatımla; Süper Lig’de rekabeti yükselterek kaliteyi artırabilmek için Adanaspor’un 40’a yakın bir puan kazanabilecek düzeyde rekabet gücüne sahip olması ideal olarak görülebilir. Rekabetin yükselmesi, futbol kalitesini olumlu etkileyeceğinden, bizlerin bu konuya odaklanması gerekir.  

Tablo: 2) Süper Lig 2016-17 Puan Durumu ve Ortalama Farklar Tablosu

Süper Lig’de Şampiyon ile Düşen Takım Arasındaki Fark 

Bir Lig’de şampiyon ile düşen takımlar arasındaki farkın açılması, doğrudan o ligin uzun vadede futbol kalitesini olumsuz etkiler. Burada, ya şampiyon takımın rekabet üstünlüğü söz konusudur ya da düşen takımların Süper Lig’de olması için gerekli ve yeterli sportif ve mali yeterliği sahip olamaması söz konusu olabilir. İşte, bu çalışmamızla aslında üzerinde durmaya çalıştığımız konu bu sorundur. Önemli olan, rekabet gücü yüksek olan takımların rekabet olanaklarını daha da arttırmak değil, rekabet gücü düşük olan kulüplerin rekabet yetkinliklerini yükseltebilmektir.   Bu bağlamda Süper Lig’e baktığımızda son üç yılda şampiyon olan takımlar ile düşen takımlar arasındaki ortalama puan farkı 50,33’e yükselmiş durumda. Merkez liglere (Beş Büyük Lig) baktığımızda bu fark ortalama 60 puan civarında iken, periferi (Çevre) liglerde ise bu oran ortalama 55 puan seviyesindedir. Bu bakımdan Süper Lig daha anlamlı bir puan farkına sahip görünüyor. 214-15 sezonuna göre Süper Lig’de bu fark 2016-17 sezonunda yaklaşık 2 puanlık bir artış göstermiştir.

İlk altı sıradaki kulüp ile düşen üç takımın puanları ortalaması arasındaki fark 2.3 kat civarında iken, son üç yılda düşen üç kulübün ortalaması 28.87 puan olarak gerçekleşmiştir.

Beş Büyük Lig’de Puan Standart Sapmaları Ne Durumda?

2016-17 sezonu itibariyle beş büyük ligde sezon sonu puan durumuna göre hesapladığımız standart sapmalarda, beş büyük lig ortalamasının 18,42 puan olduğunu görüyoruz. Standart sapması en düşük lig olarak karşımıza 13,94 puan ile Alman Bundesliga çıkıyor. Süper Lig’e en yakın sapmaya sahip ikinci büyük lig ise 17,53 puan ile Fransız Lig 1.

Bu liglerde ortalama puan ise 53,99 olarak gerçekleşmiş durumda. Süper Ligimiz bu anlamda 46,93 puan ile yine daha anlamlı bir orana sahip görünüyor.

Tablo:  3-Beş Büyük Lig’de Standart Sapmalar (2016-17) 

Merkez liglerde ligi domine eden takımları istisna olarak aldığımızda ise aşağıdaki tabloyla karşılaşıyoruz. Bu tabloya göre, beş büyük ligde istisna tutulan takımlar (tabloda puanlarıyla birlikte gösterilmişlerdir.) hariç standart sapma hesapladığımızda bu liglerde standart sapma ortalaması 18.42’den 14.15’e geriliyor. Bu liglerde de önemli rekabet sorunu olduğu istatistiki olarak ortaya çıkıyor.

Süper Lig'in Kalp Atışları!

Süper Lig’de son üç yılda takımların elde ettikleri puanlar üzerinden puan standart sapmasını hesapladığımızda, Süper Lig’in adeta kalp atışlarını tablo:4'te görüyoruz.  

Bu tabloya göre son üç yılda Süper Lig’de ortalama rekabet düzeyi beş büyük lige göre anlamlı bir çizgiye ulaşmış gibi görünse de, bizim hala rekabet konusunda yapmamız gereken ödevlerimiz bulunuyor. Bunların başında da, hala standart sapmalarımız yüksek kabul edilebilir. Burada biz 10’un altını hedeflemek zorundayız. 10 veya bunun altında bir standart sapma, Süper Lig’i normal dağılıma oldukça yakınlaştırır. Bu ise, bizim rekabet gücümüzün artması, futbol kalitemizin yükselmesi anlamına gelir. Yani, sürdürülebilir bir finansal büyümeyi de bu şekilde yakalayabilme şansına kavuşmuş olabileceğiz.  

Aşağıdaki tabloyu yorumlayacak olursak;  

2014-15 sezonuna göre Süper Lig’de daha dengeli bir rekabetten bahsedebiliriz. 2014-15’te standart sapmamız, yani normal dağılımdan sapma oranımız 15,71 puan iken, bu sapma 2016-17 sezonunda 14,71’e gerilemiştir. Rekabetçi denge açısından en uygun sezon 2015-16 sezonu olarak görünüyor. Bu gelişimi olumlu değerlendirmekle birlikte, burada olumsuz gelişme olarak karşımıza ortalama puandaki yükseliş çıkıyor. Rekabetçi denge açısından hem standart sapmanın, hem de ortalama puanın düşmesi gerekiyor. Çünkü, ortalama puan yükseldikçe,  standart sapma da yükselmeye başlar. Yani, takımların elde ettikleri puanların ortalamadan farkı büyümeye başlıyorsa, rekabetçi denge de zayıflamaya başlıyor demektir. Bu bağlamda, aşağıdaki grafikten de görülebileceği üzere, bizim ortalama puanda da yükselme yerine aşağı yönlü hareket etmeyi hedeflememiz gerekir. Bunun uygulamaya yansıması ise son dakikaya kadar heyecanın devam edecek olması, dişe diş mücadelenin artacak olmasıdır. Bunun gerçekleşebilmesi ise tamamen Anadolu takımlarının rekabet güçlerinin yükselmesine bağlıdır. Üç büyüklerin dışında bundan mutsuz olacak takım görülmeyecektir. Ancak, artan mücadele ve rekabet gücü, ligimizin de kalitesini yukarı çekecektir.  

Son üç sezonda şampiyon olan takımların ve düşen takımların puanları da tabloda gösterilmektedir. 2016-17 sezonu dışındaki iki sezondaki düşen takımların puanları birbirine yakın olması rekabetçi denge açısından olumlu değerlendirilebilir ama düşme potasındaki puanların 40’a yaklaşması rekabetçi dengeyi daha da yukarı itecektir. Bu sayede, ligin standart sapması da küçülebilecektir.  

Tablo:4- Süper Lig'de 2014-17 Sezonlarında Puan Dağılımları 

Sportif performans ve sportif rekabetçi denge açısından son söz: Süper Lig son üç yıllık süre içinde sportif rekabet yönünden Avrupa’daki iyi liglerle rekabet edebilecek istatistiki verilere sahip. Özellikle, ligimizin normal dağılım ölçüleri bakımından son üç yılda iyi bir yere geldiğini söylemek olası. Ligimizin puan bazında standart sapmasını diğer önemli liglerle karşılaştırdığımızda, Süper Lig’in fena bir konumda olmadığını söyleyebiliriz. Ne var ki, tek başına istatistiki veriler, sportif başarı ve rekabetçi dengeyi açıklamakta yetersiz kalabilirler. Olayın mali yönüne eğilmeden, sadece sportif rekabetçi denge üzerinde durmak konuya eksik yaklaşmak anlamına gelir. Bu nedenle, makalemizin ikinci bölümünde bu konuyu ele almaya çalışacağız.  

Not:Bu makalede yer alan tablolar kaynak gösterilmeden kullanılamaz.{jcomments on}

Tweet

Tweetle                      Paylaş                        Paylaş